niedziela, 4 marca 2018

miecz w kulturze biblijnej, część 7

Miecz znaczy w Ikonografii tyle co zabity (occisus); to jest służy szczególnie męczennikom – przecież i ŚŚ. rycerze z orężem malowani bywają. Ci święci, co zginęli z niewiadomej ręki lub zabici od pogan, mają zwykle pałkę za symbol – zamordowani tajemnie, zdradziecko: sztylet, nóż lub puginał. Miecz tedy oznacza męczeństwo jawnie za wyrokiem spełnione. Wreszcie na przedstawienie moralnej walki za Chrystusa lub władzy w niebiesiach, dodawany bywa miecz na obrazach wielu ŚŚ. Zobaczymy więc, iż po krzyżu najczęstszym symbolem jest w Ikonografii oręż owo narzędzie, co miliony męczenników niebu posłało. Często miecz jest synonimem krzyża, a zawsze prawie obok niego kwitnie męczeńska lilia lub palma.

Podajemy tedy następny (acz jeszcze niezupełny) abecadłowy poczet ŚŚ. na których obrazach miecz malowany bywa lub błyszczy u ich boku.

ŚŚ. Adryan rzymski rycerz; malują go z kowadłem na którem mu nogę i rękę odcięto.
Agneszka jagnie, miecz, stos.
Akursiusz Franciszkan. Miecz w piersiach.
Albanus biskup – głowę własną trzyma w rękach, obok miecz.
Aleksander papież, miecz.
Aleksander rzymski rycerz – obok ołtarz pogański.
Anioł, patrz Michał, Zadkiel, Jophiel.
Anthemus biskup, miecz.
Aquilinus kapłan w czasie mszy zabity, miewa miecz w szyi.
Arkadiusz, miecz i paląca się pochodnia.
Artemiusz, rycerz rzymski – paląca się gontynia – miecz.
Augusta, z mieczem na zgliszczu.
Barbara, kielich, wieża, miecz.
Bibijana, miecz czasem sztylet w piersi, gałązka w ręku.
Bonifacy biskup – książka mieczem przeszyta.
Cecylia narzędzia muzyczne, miecz – kat uderza ją trzykrotnie w szyję.
Cypryjan z Antyjochii - zróst, miecz.
Cypryjan z Kartageny biskup, miecz.
Cyryjak, smok, djabeł lub uzbrojona dziewczyna obok kapłana. Czasem mnich z krzyżem, ważki z pieniądzmi.
Dezyderyusz z Langres biskup, miecz.
Donat, z Arezzo biskup, miecz, koło w ręku.
Dorota, owoce w koszyku i róże, anioł, wieniec, ścięcie, dziecko, miecz.
Digna albo Dympna, miecz, djabeł skrępowany.
Edward męczennik, miecz lub sztylet w ręku – sam w ubiorze króla, kubek, puchar.
Eliasz bywa z mieczem ognistym czyli płomienistym.
Emilian biskup, miecz.
Eulogiusz biskup, lanca lub miecz.
Eufemia, niedźwiedź, koło często w jaskini między dzikiemi zwierzętami, z mieczem w piersiach.
Eufrozja z Nikomedyi, żołnierz rzymski ją zabij. mieczem
Eustachy, jeleń z krzyżem między rogami – rycerz na koniu.
Eutropijusz biskup, drzewo w zieleni, miecz trzewice gwoździami przebite, pal.
Ewaryst papież, miecz.
Ewazyusz biskup, miecz.
Ewaldowie bracia, dwaj kapłani z mieczami, oświeceni spadającemi z nieba świetnemi promieńmi
Fabian papież, miecz, gołąb.
Febronja zakonnica, korona, miecz.
Felicita przed nią 7 synów – miecz lub też krowa obok kobiety, tak a zawsze z użyciem symbolu miecza malują i Ś. Perpetuę.
Feliks papież, miecz.
Firmin z Amiens biskup, miecz.
Flawian biskup, miecz.
Florjan rycerz z chorągwią i kubłem gaszący ogień – w ubiorze żołnierza rzymskiego z IIIgo wieku po Chrystusie.
Fokas z Synopy, ogrodnik, miecz.
Fryderyk z Utrecht biskup, przebity dwoma mieczami.
Gelazyusz albo Gelazinus miecz obok rzymskiego trefnisia.
Gemianus biskup, na piersiach zwierciadło, obok miecz.
Gengulfus rycerz burgundzki, źródło stwarza mieczem.
Gereon wojownik rzymski, miecz.
Henryk, korona, miecz, kościół.
Herkulan benedyktyn w infule, miecz.
Jakob starszy apostół, w stroju pielgrzymim, obok miecz.
January biskup przywiązany do drzewa, obok piec, dzikie zwierzęta, miecz.
Jan z Janiny, łańscuchy, miecz.
Jeron kapłan, miecz, sokół na ręce.
Jerzy zbrojny na koniu walczący z smokiem jak Śty Michał.
Jophiel anioł wypędzający Adama z raju, malowany bywa z mieczem płomienistym (Geissel, Flammenschwerdt, Geflammtes) wedle Genes: III 24: "A tak wygnał Pan człowieka – i postawił na wschód słońca sadu Eden Cheruby i miecz płomieniejący i obrotny, ku strzeżeniu drogi do drzewa żywota."
Ireneusz biskup, miecz.
Irene, bogowie pogańscy strąceni, koń, miecz.
Juljanna prowadzi czarta związanego, obok miecz.
Juljan biskup, chorągiew, palma, smok, bożki miecz.
Julitta, wół, miecz.
Justyna, miecz, jednorożec.
Just i Pastor dwoje dzieci z mieczami.
Juwenalis biskup, ma miecz między zębami.
Kajus papież, miecz.
Kalistratus dwóch delfinów unoszą go z morza, żołnierz uzbrojony.
Katarzyna z Aleksandryi, rozbite koło, miecz korona.
Konstantyn rzymski żołnierz, chorągiew, miecz.
Kornelijusz papież, miecz, róg myśliwski.
Kilijan biskup, miecz.
Leokadija, miecz, wieża.
Longin rycerz, smok, miecz.
Lucijusz król, miecz, berło.
Łucyja, miecz, oczy
Miłość patrz Wiara.
Margorzata, smok, miecz, korona.
Maryja bolesna Mater dolorosa, wedle Łuk: II 35, "i twoję własną duszę miecz przeniknie" wystawiają N. M. Pannę przebitą często kilkoma mieczami 1. Miecz w piersi lub sercu, znaczy symbolicznie wszelką boleść moralną.
Marcin papież, miecz.
Marcin z Tours rzymski żołnierz, zwykle z konia mieczem oddziela dla ubogiego część płaszcza. Właściwie symbolem tego ś. Jest gęś.
Marcyjan patrz Processus.
Maurelijusz biskup, miecz.
Maurycy rycerz z chorągwią + 280 po Chr. Włócznia żelazna tego Ś. męczennika, jak podanie niesie, przez Ottona III Bolesławowi Chrobremu przy koronacyi niby na wróżebne dla narodu berło darowana; przechowuje się w skarbcu katedry krak. Rysunek jej będzie można oglądać w Wzorach sztuki średniowiecznej.
Melitina, miecz i zwalone bożyszcze.
Michał-archanioł wedle Apokalipsy (Rozd. XII 7) począwszy od słów: "I stała się bitwa na niebie. Michał i aniołowie Jego potykali się ze smokiem itd." Malowany bywa na koniu walczący z potworem (szatanem); czasem ma miecz płomienisty, lub krzyż zamiast niego.
Mojżesz-Etijop jako pustelnik, z nożem czasem miecz.
Nadzieja patrz Wiara.
Narcyz biskup, miecz, aniołowie unoszą duszę jego.
Nikassyjusz z Rheims - biskup, głowa rozrębana w rękach, miecz.
Olauf albo Olaf, w królewskim stroju w ręku miecz, właściwie sztylet.
Pankracy biskup, miecz.
Pantaleon przywiązany do palmowego drzewa; miecz, goździe.
Pastor patrz Justus.
Paweł-apostoł, miecz często dwa; z tych jeden oznacza męczeństwo, drugi walczącego za Chrystusa lub też władzę na ziemi i w niebie.
Piotr-męczennik dominikan, symbolem jego jest słowo credo lub miecz tkwiący w głowie.
Pius papież, miecz.
Placyd benedyktyn, język wyrwany, miecz.
Polikarp biskup, stos, miecz.
Pryska, lew, miecz, orzeł.
Processus i Marcian, miecz.
Quintynus rzymski rycerz, miecz.
Quiryn rycerz.
Regina, miecz, owca.
Sebastijan rycerz.
Sekundus, miecz, aniołowie.
Sergius, miecz, anioł.
Sikstus papież, miecz.
Stanisław. Zabójstwo tego Ś. i posiekanie ciała jego, dają mu za symbol miecz tkwiący w głowie. Przecież u nas najczęściej Piotrowinę wystawiają jako atrybut Śgo.
Teodor z Heraklei, rzymski żołnierz, smok, miecz.
Teodos z Tyru, rycerz rzymski.
Teodatus, miecz, pochodnia.
Tomasz z Becket arcybiskup, miecz w głowie tkwiący.
Tiburcyusz, rzymski rycerz.
Trofimus, miecz, oczy.
Urban papież, miecz.
Ursus, miecz, chorągiew, zbroja.
Walentyn z Rzymu, ksiądz, miecz.
Wacław, miecz, korona, zbroja.
Wiara, Nadzieja, Miłość troje dzieci lub aniołów z mieczami.
Wiktor z Marsylii, rzymski żołnierz.
Wilhelm w stroju rycerskim lub benedyktyńskim, miecz.
Wojciech z Warceli, biskup, miecz właściwiej nóż.
Zadkiel anioł wstrzymujący Abrahama od ofiarowania Jzaaka, nóż ofiarny jako miecz.
Zeno biskup, miecz.
Zuzanna z Rzymu, miecz, korona.
Zygmunt, w stroju książęcym, miecz w ręku.2

Do treści obrazu wybierano jużto chwilę z życia Śgo zwykle cud; jużto scenę śmierci – dlatego wielu z przytoczonych ŚŚ. po kilka mają symbolów. Narzędzie męki najczęściej za atrybut bywa użyte, bo ono jak krzyż Chrystusa staje się znakiem tryumfu. Tu przytoczyliśmy tylko ŚŚ. używających stroju rycerskiego, lub tych którym miecz za symbol dodają – włocznie, lance, łuki, noże, pałki, dzidy i inna broń jak nie wchodzi w obręb rozprawy naszej, tak i w sporządzonym spisie ŚŚ. uwzględnioną nie została. Właściwie kształt mieczów na obrazach powinien odpowiadać czasowi i narodowi w którem męczeństwo dokonanem było, przecież najpospoliciej prawie wystawiają takie miecze, jakie w czasie malowania obrazu są w użyciu. 3. Uważają jednak tutaj na pewne zwyczaje typowe kształty, co już trudnoby nam było opisywać lub rysunkami objaśniać. Ciekawy, niech się w obrazach rozpatrzy lub obczyta w dziełach ikonografią specyalnie traktujących.

Przypisy:
1 Zwykle siedmią od siedmiu boleści.
2 W tej sprawie symbolów czytaj moją Ikonografia, wydaną r. b. w Wrszawie.
3 Niewielu mamy malarzy, coby w obrazach historycznych anachronizmami nie grzeszyli. W prawdzie dziś błędy te coraz rzadziej się trafiają – nie ujrzysz już Abrahama mierzącego dubeltówką w serce Izaaka; przecież widziałem obrazek jak Krakus szpadą smoka dobijał.

Łepkowski, Józef - Broń sieczna w ogóle i w Polsce uważana archeologicznie - Kraków 1857 - s. 23 - 31

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz