poniedziałek, 20 października 2014

czekan

CZEKAN - (staropol. czakan, czekan z węg. csokany i tur. czakmak), obuchowa broń wojskowa i cywilna pochodząca z Persji i Turcji, rodzaj toporka bojowego o długim i oraz cienkim żeleźcu-dziobie oraz młotku zakończonym czasami półkolistą gałką, osadzonym na drewnianym stylisku długości 80-100 cm; długość styliska umożliwiała  posługiwanie się cz. jak laską (tym bardziej że jego koniec był na ogół okuty i zaopatrzony w kolec); żeleźce cz. dekorowano ornamentami nabijanymi szlachetnym metalem, wycinanymi bądź trawionymi. Na Węgrzech i w Polsce cz. był używany jako broń jazdy od XVI do XVIII w.; ze względu na swą dużą funkcjonalność (gdyż można było razić jego ostrzem, obuchem, płazem oraz trzonkiem) ułożono o nim powiedzenie: "U czekana obuch na złodzieja, blat na nieprzyjaciela, toporzysko na chłopa". Zygmunt Gloger w "Encyklopedii staropolskiej" podaje m.in.: "Książe Adam Czartoryski, jenerał ziem podolskich, w notatkach swoich, udzielonych Lindemu, pisze: >>Czekan, albo nadziak, różni się tym od obucha, że koniec od młotka idący jest zakrzywiony w obuchu, w czekanie na wprost idzie<<". Cz. w Polsce był uważany za broń niebezpieczną i nierycerską, stąd objąto go zakazem używania jako broni cywilnej na mocy konstytucji 1578 i 1601 r. oraz postanowień sejmu z 1620 r., na mocy którego uchwalono prawa: "Zabronienie czekanów. Objaśniając dawne prawa i statuta około bezpieczeństwa i pokoju pospolitego czynione, a przychylając się do konstytucji 1578 et 1601 i do inszych o zabronieniu niezwykłych broni i oręża postanowionych, bacząc, że co dalej większa swawola w ludziach rośnie, ani miejsce poświęcone, ani na żadną zwierzchność oglądając się: przeto, aby się złym zamysłom zabieżało, postanawiamy omnium Ordinum unanini consensu accedente, aby żaden cujuacunque contidionis nie ważył się odtąd zażywać albo nosić czekanów in loco publice pod winą dwóch set grzywien... Wszakże na wojnie przeciwko nieprzyjacielowi koronnemu zażywanie czekanów i inszych broni zachowujemy". Nazwa cz. jak i sama forma broni przybyła do Polski z Węgier.

Kwaśniewicz Włodzimierz - Leksykon broni białej i miotającej - Bellona - Warszawa 2003 - s. 53

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz