piątek, 8 marca 2013

symbolika włóczni

Włócznia (Oszczep, Dzida, Dziryt, Pika, Kopia, Spisa, Lanca)
  • Oszczep - od starszej epoki kamiennej broń wojenna i myśliwska; pierw. ostro zacięty kij, później z grotem kamiennym, kościanym, metalowym; sport. kij z grotem do rzutów w lekkiej atletyce.
  • Dzida - dawna broń drzewcowa z grotem, lekka włócznia, pika.
  • Dziryt - krótka włócznia do walki wręcz a. do rzucania.
  • Włócznia - broń drzewcowa dł. ok. 2-2,5 m, używana pierw. w jeździe i piechocie.
  • Pika - od XV do pocz. XVIII w. w Europie drzewcowa broń piechoty (pikinierów) dł. do ok. 5 m.
  • Kopia - broń drzewcowa śrdw. jazdy rycerskiej, dł. do 4 m, z masywnym grotem i proporcem (do XVI w.); w Polsce XVI - poł. XVIII w. kopia husarska z drzewcem do 5,5 m, drążona dla lekkości, do jednorazowego użycia (bo się kruszyła od uderzenia).
  • Spisa - w XVII w. dzida Kozaków zaporoskich, dł. ok. 2 m, z obu końców ostra.
  • Lanca - kawaleryjska broń drzewcowa z wąskim grotem i proporczykiem, w Polsce od końca XVII w. do 1939; jedna z odmian dawnej kopii.
Włócznia symbolizuje oś świata, promień Słońca, błyskawicę, ogień; życie; wiek brązu; królewskość, berło, władanie; łowy; rycerskość, godność, honor, prymat; rycerstwo, buławę, rozkaz, wojnę, odwagę, szybkość, ochronę, siłę, zabójstwo, śmierć, zniszczenie, ranę, uleczenie rany; potęgę, młodość, tworzenie, fallusa, pasję, płodność; prawo, własność, prawdę, rozum, cnotę, bystrość, stałość, hart ducha, męczeństwo.
  • Włócznia - wojna. "I przekują swoje miecze na lemiesze, a swoje włócznie na sierpy" (Izajasz 2,4).
  • Włócznia - atrybut wojownika i łowcy.
  • Włócznia - królewskość. Włócznia była emblematem władców nim miecz ją zastąpił. "Nie strzegliście swego pana, pomazańca Pańskiego: popatrz tylko, gdzie jest włócznia króla (Saula)" (1. Ks. Król. 26, 16).
  • Włócznia w mit. gr.-rz. - atrybut bogów wojny i płodności, atrybut Hery (Juno Lucina), Pallas Ateny (Minerwy), Zeusa, uosobienie Odwagi i Stałości; Jowisza Dolichenchesa i Mitry (czczonych w legionach rz.), Aresa (Marsa). Żołnierzy za męstwo nagradzano włócznią bez grota, bo nie udzielała żadnej władzy.
  • Włócznia - rana, uleczenie rany. Achilles zranił włócznią Telefosa, zięcia Priama, usiłującego przeszkodzić lądowaniu Greków pod Troją, a potem, zgodnie ze wskazówką wyroczni, wyleczył rannego rdzą z grota włóczni. "Bo me spojrzenie, jak dzida Achilla, zdolne jest zabić i zdolne uleczyć" (Henryk VI cz. 2 5,1 Szekspira, tł. L. Ulricha).
  • Srebrne włócznie - przekupstwo, korupcja. Na zapytanie, jakiego sposobu użyć, aby zwyciężyć w wojnie, wyrocznia delficka poradziła Filipowi Macedońskiemu walczyć srebrnymi włóczniami.
  • Włócznia - wiek brązu, jeden z "czterech wieków ludzkości".
  • Włócznia - oś świata, promień Słońca, ogień, płodność, fallus; spowinowacona z siłą żywotną drzewa. "Tak zdziwił się Romulus, kiedy wbiwszy włócznię w ziemię na Palatynie, ujrzał jak niezwłocznie kręty korzeń z żeleźca wyrastać zaczyna; wnet cała - co za dziwo! - wyrasta drzewina" (Metamorfozy 15, 565-8 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). Odpowiednik laski Aarona i laski Jessego (zob. Laska: zakwitająca).
  • Dziryt, dzida - atrybut Diany; atrybut mających wyobrażać boginię portretów Diany de Poitiers, 1499-1566, faworyty króla fr. Henryka II; przybrała ona dziryt jako impresę (godło) z napisem na banderoli: Consequitur quodcunque petit łac. 'osiąga wszystko, do czego dąży'. Dziryt z płonącym ostrzem wbity w serce zakonnicy - atrybut św. Teresy z Avila.
  • Włócznia Lugusa (jednego z najważniejszych pogańskich bogów celt.) - błyskawica. Czarodziejska włócznia ognista, którą bóg otrzymał w darze od swego wychowawcy, Manannana, wraz z wielką procą, hełmem-niewidką i magiczną tarczą.
  • Włócznia w chrześc. - męczeństwo, cnota, odwaga; jeden z atrybutów ukrzyżowania; atrybut św. Hipolita, Longina, Tomasza Ap., Judy Tadeusza Ap., św. Jerzego, Michała, Barbary, Wojciecha, Demetriusza, niekiedy też Mateusza Ap. Zwierzę przebite dzirytem - występki, grzechy.
  • Złamana włócznia - atrybut św. Jerzego (który miał, wg legendy, zabić smoka mieczem, gdy włócznia mu się złamała); uszkodzony fallus; naruszona potęcja seksualna króla.
  • Włócznia i Graal - zasada męska i żeńska. Biblijny Józef z Arymatei miał zebrać do kielicha Graala krew Jezusa spływającą z przebitego boku po grocie włóczni centuriona Longina.
  • Włócznia św. Maurycego - panowanie królów i cesarzy nm. Włócznia zawiera relikwię: gwóźdź pochodzący rzekomo z Krzyża Św.; przechowywana w skarbcu wiedeńskiego Burgu. Kopia włóczni ofiarowana w 1000 r. przez cesarza Ottona III Bolesławowi Chrobremu, obecnie w skarbcu katedry wawelskiej.
  • Ręka włóczni - prawa; ręka tarczy - lewa.
  • Włócznia - prawo, które broni kontraktów, procedury, porządku obrat.
  • Włócznia - prawda; rozwaga; umiejętność odróżniania dobrego od złego. "Pochłoniętego tym trącił Ituriel lekko swą włócznią, gdyż nie może żaden fałsz stawić czoła dotknięciu Niebiosów" (Raj utracony 4, 1033-5 Miltona, tł. M. Słomczyńskiego), dotknięcie włóczni anioła Ituriela ujawniało oszustwo.
  • Włócznia - związek z Ziemią, z której wyrasta drzewo-drzewce.
  • Płonące Włócznie - jedno z określeń zorzy polarnej.
  • Grot włóczni - zręczność; bystrość umysłu: gotowość do służby wojsk.
  • Iść do kogoś z dzidą - atakować. Ty do mnie z pergaminem, ja do ciebie z dzidą - jakoby słowa Władysława Jagiełły do Krzyżaków.
  • Dzida - praca dzienna. Przysłowie: Składam, dzidę, sam spać idę.
  • Dziryt - szybkość. "Koń czarny zagrzmiał po granicie, chyży jak dziryt" (Giaur 251-2 Mickiewicza).
  • Kopia - broń husarska. Przysłowie: Póki kopii, póty Polaków.
  • Kruszyć kopie - walczyć o coś, bronić czyjejś sprawy; spierać się o coś, o kogoś; dawn. walczyć na kopie.
  • Lanca - żołnierz, rycerz, wojsko. "Lanca nigdy nie stępiała pióra, ani pióro lancy" (Don Kiszot 1, 18 Cervantesa); żołnierze i literaci nie przeszkadzają sobie wzajem.
  • Lanca - królowa broni. "Nie masz pana nad ułana, a nad lancę nie masz broni!" (Pieśń ułanów 1-2 Wincentego Pola).
  • W heraldyce: (włócznia) poczucie honoru; gotowość bojowa; szybkość; wolność.

Władysław Kopaliński
Słownik symboli