czwartek, 21 kwietnia 2011

symbolika miecza, część 2

Składając się w zasadzie z klingi i rękojeści, jest symbolem złączenia, zwłaszcza gdy przyjmuje (w Średniowieczu) kształt krzyża. Pośród wielu ludów pierwotnych miecz zażywał szczególnej czci. Scytowie corocznie poświęcali pewną liczbę koni klindze miecza, którą wyobrażali sobie jako obraz boga wojny. Z drugiej strony Rzymianie wierzyli, iż żelazo, z racji swych związków z Marsem, odstrasza złe duchy. Wierzenie to utrzymuje się w Szkocji. Według pradawnych przekazów chińskich (Shi-jing), założyciele miast noszą miecze. Jako symbol religijny nadal jest elementem ceremonialnego stroju biskupów wschodnich. W sensie prymarnym jest jednoczesnym symbolem rany i mocy zadawania ran, a więc znakiem wolności i siły. W badanej przez Schneidera kulturze megalitycznej miecz jest przeciwwagą dla wrzeciona, żeńskiego symbolu ciągłości życia. Miecz i wrzeciono symbolizują odpowiednio śmierć i płodność - dwa przeciwieństwa składające się na prawo gór (ich odpowiednikami w świecie zwierząt są, wedle wymienionego autora, ryba falliczna i żaba). Zresztą ze względu na kosmiczny sens ofiary (inwersja porządków ziemskiego i niebieskiego) miecz jest symbolem eksterminacji fizycznej i duchowego zdecydowania. Stąd zrozumiałe, że w Średniowieczu był ulubionym symbolem ducha bądź Słowa Bożego, obdarzanym imieniem jak żywa istota (Balmunga - miecz Zygfryda, Excalibur - miecz króla Artura, Durendal - Rolanda, Joyeuse - Karola Wielkiego, itd.). Bayley odnotowuje interesujący fakt, że po angielsku miecz to sword, słowo zaś to word. Nie ulega wątpliwości, że w symbolu tym tkwi silna komponenta socjologiczna, jako że miecz to narzędzie zastrzeżone dla rycerza, obrońcy sił światła przeciwko mocom ciemności. Ale tak się również składa, że na pograniczu prehistorii i folkloru miecz: ma bardzo podobny sens duchowy i misję magiczną w zwalczaniu ciemnych sił upersonifikowanych w "złośliwych nieboszczykach", wobec czego zawsze używa się go w tańcach apotropaicznych. Ma funkcję oczyszczającą, z racji bowiem swego kształtu i połysku kojarzony jest z ogniem i płomieniem. Oczyszczenie zaś, jak to i podkreśla Schneider, dokonuje się zawsze ogniem bądź mieczem, podczas gdy karę symbolizują bicz bądź pałka. W alchemii miecz symbolizuje oczyszczający ogień. Złoty miecz, Chrysaor z mitologii greckiej, jest symbolem najwyższego przeduchowienia. Symbolika formy miecza zachodniego, o prostej klindze, jest solarna i męska; zakrzywionego orientalnego - lunarna i żeńska. Należy tu przypomnieć ogólny sens oręża jako antytezy potworów. Miecz, z racji swego powiązania z "eksterminacją fizyczną", powinien być symbolem duchowej ewolucji, tak jak drzewo oznacza inwokację, tj. ekspandowanie życia w sferę materialną i aktywną. To rozdwojenie między ducha i życie (które Ludwik Klages rozwiązał na swój sposób, opowiadając się za życiem, a Novalis zilustrował stwierdzeniem "życie jest chorobą ducha"), można by wyrazić przeciwstawieniem drewna (elementu żeńskiego) i metalu. Drzewo odpowiadałoby procesowi bujnego mnożenia, miecz - jego odwrotności. Zauważmy przynajmniej, że na pewnej XV-wiecznej ilustracji w książce Conrada Dinckmuta Seelen Wurzgarten (Ulm 1483), podobnie jak na wielu dziełach sztuki z tej epoki, oglądamy wizerunek Chrystusa, obok którego twarzy, po lewej, widnieje gałąź bądź drzewo, natomiast po drugiej stronie, symetrycznie, widać miecz.

Hans Memling, Sąd Ostateczny, fragment

Była to idea bardzo starożytna, skoro na prehistorycznej płaskorzeźbie germańskiej mogliśmy oglądać dwie postacie: kobiety z gałęzią drzewa i mężczyzny z mieczem. Można tym wizerunkom przypisać alegoryczny sens pokoju i wojny; w szczególności wizerunek średniowieczny mógłby być aluzją do gałązki oliwnej, ten drugi jednak - nie.
Evola akcentuje związek miecza z Marsem, z pionem i poziomem, tzn. z życiem i śmiercią. A także ze stalą jako absolutną twardością władczego ducha. "Wśród ludów germańskich (sygnalizował to również Tytus Liwiusz) miecz nigdy nie był orężem powszechnie używanym; przeciwnie, stanowił on symbol wysokiej rangi dowódców i najwyższej hierarchii. Pomyślmy tylko o dostojeństwie i prestiżu, jakimi otoczona była godność comes spathiarum ustanowiona ok. 247 r. przez cesarza Gordiana Młodszego... Miecz to broń charakterystyczna i niemal wyłącznie zastrzeżona dla najwyższych dostojników. Wedle tradycji arabskiej wynaleźli go Hebrajczycy. Również ta tradycja wskazuje miejsce, gdzie synowie Izraela sporządzili go po raz pierwszy - górę Casium w pobliżu Damaszku, mającego później zasłynąć jakością swej stali w całym świecie islamu, i gdzie, wedle prastarych wierzeń, Kain zabił swego brata. Pod jakże tragicznym więc znakiem wynalazek ten rozprzestrzenił się po świecie! Tam właśnie, zgodnie z tym fatalnym zrządzeniem losu, osiedli pierwsi rzemieślnicy wytwarzający nowo wynaleziony oręż" (Emilio Sobejano, Espadas de Espana, w "Arte Espanol", XXI, 1956). Ognisty miecz uprawomocnia wewnętrzny związek między następującymi, obdarzonymi wspólnym rytmem elementami: miecz-stal (albo żelazo)-Mars-ogień. Z drugiej jednak strony ustanawia też dualizm między żarem płomienia a zimnem metalu, przy czym symbol nabiera sensu syntetycznego i ambiwalentnego jak wulkan (gelat et ardet). Z tej przyczyny ognisty miecz jest orężem dokonującym rozdziału między rajem, światem ognia miłości, a ziemią, światem kary.

Miecz obnażony

W pewnych legendach nordyckich, a także w romansach rycerskich, ba, nawet w poematach Tennysona, bohater kładzie swój obnażony miecz między siebie a ukochaną kobietę, z którą spoczywa w jednym łożu. Motyw ten znany jest również w tradycji indyjskiej pod mianem asiwrata (sanskr. "ślub miecza"). W swej książce o dawnych literaturach germańskich Borges mówi, że w podobnej sytuacji miecz symbolizuje honor bohatera, wielkość wyrzeczenia, na jakie może się on zdobyć dzięki sile swego ducha (wyrażonej przez miecz).

Miecz strzaskany

Ponieważ miecz jest symbolem agresywności ducha, męstwa bohatera, miecz strzaskany symbolizuje zniszczenie tego czynnika. Wszelako na ogół - pod postacią "miecza zakopanego" - pojawia się w legendach średniowiecznych jako dziedzictwo, które ktoś musi odzyskać dzięki własnemu męstwu. Na przykład Zygfryd, jeszcze jako młodzieniaszek, znajduje kawałki miecza o imieniu Balmunga, podarowanego przez Odyna jego ojcu Sigmundowi. Kowal Mime nie potrafi ich spoić; udaje się to Zygfrydowi. W jednej z "kontynuacji" Powieści o Graalu Chretiena de Troyes (Jean Mara, Nouvelles recherches sur la litterature arthurienne, Paryż 1965) Gawainowi wręczają strzaskany miecz, którego nie potrafi on złożyć do końca; oznacza to, że nie uda mu się osiągnąć "centrum" zamierzonego przedsięwzięcia.

Cirlot J. E. - Słownik symboli - Znak - Kraków 2000

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz