sobota, 6 listopada 2010

miecz japoński

Miecz japoński, jap. nihontõ. Oprócz praktycznego zastosowania jako narzędzia walki, m.j. był uważany za dzieło sztuki, a w okresie prymatu kultury samurajskiej stanowił oznakę statusu klasy rządzącej i bywał nazywany duszą samuraja. Najstarsze żelazne miecze (poprzedzone mieczami z brązu) znajdowane w Japonii pochodzą z grobów średniego okresu yayoi i są albo importem z kontynentu (Chiny, Korea), albo imitacjami wyrobów kontynentalnych. Były to miecze dwusieczne proste. Ten typ utrzymywał się w Japonii przez kilka wieków, produkowany zarówno przez mistrzów kor. (karakaji), jak i ich jap. uczniów (yamatokaji). Z VII i VIII w. zachowało się ok. 60 mieczy w świątyni Shitennoji i w skarbcu Shõsõin wykazujących ten sam styl, ale różną jakość. Cechy typowe dla m.j. pojawiły się nie wcześniej niż w IX w., jakkolwiek za pioniera uważa się mistrza Amakuni (VIII w.) z prow. Yamato, któremu przypisuje się wyprodukowanie wygiętego miecza zw. Kogarasumaru (własność domu cesarskiego); uważa się go również za twórcę z okresu przejściowego. Cechami typowymi dla m.j. są:

1) wyborna stal uzyskiwana przez skuwanie elementów stalowych różnej twardości, po czym wielokrotnie hartowana i polerowana;

2) jednosieczność;

3) wygięcie łukowate głowni.

Miecze wcześniejsze są nazywane mieczami starożytnymi (kodaitõ, jõdaitõ) i prawie wszystkie należą do rodzaju chokutõ czyli prostych. Jednym z pierwszych kowali m.j. był prawdopodobnie Yasutsun z prow. Hõki, który wg jednej teorii działał w IX w., wg innej w X w. Historycznie udokumentowaną postacią jest kowal Sanjo Munechika, działający na przełomi X i XI w. w stolicy (Heian-kyõ). Od tego czasu powstawały liczne warsztaty stale doskonalące swoje wyroby; najsławniejsze działały w tzw. pięciu szkołach, z prowincji: Bizen, Yamashiro, Yamato, Sóshu (Sagami), Mino. Produkcja "pięciu szkół" pokrywała w X-XVI w. prawie 80% zapotrzebowania krajowego; miecze tego okresu są nazywane starymi mieczami (kotõ). Wielu najznakomitszych kowali działało w okresie starego miecza do 2. pół. XV w. Od wybuchu tzw. wojny Õnin (1467-77) Japonia weszła w okres kilkudziesięcioletnich walk domowych, co spowodowało gwałtowny wzrost zapotrzebowania na broń. Miecze produkowano masowo, co znacznie obniżyło ich wartość artystyczną. Spośród setek zachowanych egzemplarzy tylko nieliczne są kwalifikowane przez ekspertów jako wartościowe. Renesans kowalstwa mieczy jako sztuki nastąpił w okresie nowego miecza (shintõ, 1530-1867). Powstało wówczas wiele nowych ośrodków, podczas gdy stare utraciły znaczenie. Od pocz. XVII w. Edo stało się największym skupiskiem sztuk militarnych i kowalstwa. Miecze okresu Edo charakteryzują się licznymi elementami dekoracyjnymi (głownie grawerowane w rozmaite wzory, wymyślne linie hartu, bogato zdobione oprawy). Długi okres pokoju pod rządami Tokugawów sprzyjał zatracaniu praktycznych bojowych walorów mieczy i podniesieniu ich rangi jako dzieł sztuki.
Od przewrotu Meiji (1868) rozpoczął się okres najnowszego miecza (shinshintõ). Modernizacja, zniesienie podziałów społ. i zakaz noszenia mieczy (1876) spowodowały upadek kowalstwa m.j. Dotychczasowe warsztaty przekształcały się w zwykłe kuźnie, w których robiono podkowy, tasaki, nożyce itp. W okresie Shõwa wzrost nastrojów nacjonalistycznych i ekspansja militarna ożywiły zainteresowanie tradycyjną bronią. Do wybuchu wojny na Pacyfiku (1941) na terenie kraju działało około stu kowali podtrzymujących tradycję wyrobu mieczy samurajskich dla miłośników, podczas gdy rosnące potrzeby armii i policji zaspokajała produkcja fabryczna (tych wyrobów nie zalicza się do m.j. mimo podobieństwa stylu). Po 1945 m.j. były masowo wywożone za granicę (gł. do Stanów Zjednoczonych; oblicza się ich liczbę na ok. 350 tyś.). Przypuszcza się, że w kraju zostało ich mniej, niż znalazło się w zagranicznych muzeach i prywatnych kolekcjach. Utraciły one znaczenie praktyczne jako narzędzia walki, ale są wysoko cenione jako dzieła sztuki. W Japonii działa kilka stowarzyszeń skupiających miłośników, historyków, konserwatorów i twórców tradycyjnych mieczy. Wśród twórców jest m.in. rodzina Hon'ami, której przedstawiciele zajmują się od XIII w. wyrobem i oceną mieczy (Hon'ami Nisshu, ur. 1908, za znakomitą jakość swoich dzieł został uhonorowany w 1975 tytułem ŻSN). Za najwybitniejszego twórcę m.j. w historii Japonii jest uważany Masamune, który działał w XIV w. w Kamakurze.
Klasyfikacja. M.j. klasyfikuje się wg długości głowni (ostrza, klingi) albo wg typu oprawy. Klasyfikacja wg długości:

1) długie miecze (daitõ), do XIV w. tachi, następnie katana (uchigatana) dł. powyżej 60 cm;

2) średniej długości wakizashi dł. 30-60 cm, używany jako para z daitõ przez samurajów (od XIV w.) albo jako jedyny miecz przez osoby niższego stanu, które uzyskały zgodę władz na posługiwanie się mieczem;

3) krótki miecz (tantõ), do 30 cm, używany przez samurajów zamiast wakizashi jako para z daitõ; mogły się nim posługiwać kobiety oraz przedstawiciele mieszczaństwa.
Klasyfikacja wg oprawy:

1) typ ken stosowany do mieczy starożytnych, najczęściej prostych tachi, jedno- lub dwusiecznych, oprawianych w ozdobne pochwy (saya), noszonych na rapciach (taśmy podtrzymujące miecz u pasa);

2) styl jindachizukuri stosowany do starych mieczy (X-XVI w.), wykazujący pewne odmiany, gdyż w tym czasie nastąpiło przejście od noszenia miecza na rapciach do wsuwania pary mieczy za pas; zaczęto pokrywać rękojeść (tsuka) plecionymi taśmami, pod którymi umieszczano ozdoby zw. menuki;

3) styl bukezukuri stosowany do nowych mieczy; cechą typową stały się oplatane rękojeści, które zawsze noszono za pasem; powszechne stały się pochwy z przegródkami przeznaczonymi na małe sztyleciki kozuka i szpikulce kogai (używane m.in. do poprawiania fryzury) oraz niekiedy na ozdobne pałeczki do jedzenia. Kogai najczęściej występowały przy pochwach wakizashi. Typ bukezukuri jest najliczniej reprezentowany wśród mieczy zachowanych w Japonii;

4) styl shirasaya (białej pochwy) stosowany jako zastępczy w miejsce uszkodzonej lub utraconej oprawy, służący jedynie zachowaniu w dobrym stanie szlachetnej głowni. Shirasaya wykonywano z czystego nie dekorowanego drewna, głownie bez gardy. Większość pochodzi z okresu po przewrocie Meiji;

5) typ guntõ (miecze wojskowe) dzielący się na stare miecze wojskowe (kyuguntõ), nowe miecze wojskowe (shin-guntõ) i miecze wojskowe marynarki (kai-guntõ). Większość z nich jako produkacja taśmowa nie podlega klasyfikacji, jedynie głownie wytwarzane przez kowali i oprawiane w sposób dla armii regulaminowy, jak np. w kyuguntõ chromowane pochwy i metalowe gardy, takie jak w pol. szabli, w shinguntõ pochwy modelowane na jindachizukuri i rękojeści owijane skórą lub sznurem, przypominające rękojeści bukezukuri, zaopatrzone przy temblaku w chwasty wskazujące kolorem rangę oficera;

6) styl shikomezue (miecze laski), niskiej wartości, gł. produkowane po przewrocie Meiji i oprawiane tak, że wyglądają jak lekko wygięte laski.
Oprawa. Do oprawy należy wszystko to, co nie jest głownią. Pochwa (saya) - robiona z drewna, zazwyczaj lakowana, często inkrustowana i bogato dekorowana (zwł. w okresie Edo). Od XVI w. zaopatrywana w przegródki (kieszenie) na sztylet, szpikulec, pałeczki do jedzenia. Rękojeść (tsuka) - składa się z drewnianej okładziny nakładanej na trzpień (nakago), na szczycie przykrytej kapturkiem głowicy (kashira), przy gardzie pierścieniem (fuchi). Drewno pokrywa się jaszczurem (skóra płaszczki) i oplata w ażurowy wzór taśmą z jedwabiu, skóry lub bawełny (wcześniejsze miecze stylu jindachizukuri oraz wiele tantõ nie mają plecionki). Pod taśmą po obu stronach rękojeści mocuje się drobne elementy dekoracyjne zw. menuki, tworzące identyczne lub uzupełniające się miniaturowe płaskorzeźby (często złocone lub srebrzone). Motyw dekoracyjny na menuki zazwyczaj odpowiada stylem motywom na kashira i fuchi. Garda (tsuba - tarczka) robiona jest ze stali, żelaza lub miedzi. Ozdobne gardy weszły w modę w okresie Muromachi. Wczesne tworzyły często ażurowe wzory symetryczne wpisane w krąg lub owal. Stopniowo powstawały liczne style gard o urozmaiconych kształtach i różnych motywach dekoracyjnych - wycinanych, rytych, rzeźbionych, inkrustowanych. Były to zwierzęta (popularne smoki, lwy, tygrysy), ptaki, kwiaty, warzywa, postacie mityczne i historyczne, scenki rodzajowe i zaczerpnięte z legend. Elementy zdobione oprawy m.j. (tsuba, fuchi, kashira, menuki) są przedmiotami kolekcjonerstwa, także poza Japonią.

Tubielewicz J. - Słownik, kultura Japonii - Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne - Warszawa 1996

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz