piątek, 1 października 2010

symbolika topora

Topór, od czasów młodszej epoki kamiennej narzędzie walki i pracy o znaczącej wymowie symbolicznej. Był bronią gromowładnych bogów nieba walczących przeciw wrogim siłom; w najdawniejszych przedstawieniach, np. w rytach naskalnych, trudno odróżnić go od młota. Uderzenie topora krzesało iskry, kojarzące się z miotanymi przez bogów błyskawicami, którymi rażono nieprzyjazne moce (np. olbrzymów). W Afryce bogato zdobiony topór jest często symbolem godności naczelnika szczepu i ogólnie władzy. Ponieważ w wielu kulturach epok brązu i żelaza zabijano wielkie zwierzęta ofiarne toporem, stał się symbolem krwawej ofiary. W starożytnym Rzymie, wetknięty do wiązki rózeg liktorskich (fasces cum securibus) symbolizował władzę urzędnika państwowego. W czasach chrześcijańskich topór stał się atrybutem św. Józefa cieśli oraz św. Bonifacego, który ściął toporem dąb w okolicach Geismaru, poświęcony pogańskiemu bogu gromów Donarowi. Męczennicy ścięci toporem, jak św. Barnaba, Mateusz, Maciej i Tomasz Beckett są często wyobrażani z narzędziem kaźni. Topór przyłożony do korzeni drzewa jest symbolem Sądu Ostatecznego. Staroniemiecki zwyczaj rzucania toporem w celu wyznaczania placów budowy lub granic związany jest, zwłaszcza w Austrii, z legendami o św. Wolfgangu. Przysłowiowy topór wojenny Indian północnoamerykańskich był pierwotnie maczugą do rozbijania czaszek i dopiero pod wpływem europejskich osadników został wyposażony w ostrze. Szczególną odmianą topora jest topór dwustronny (gr. labrys, słowo pochodzenia przedgreckiego), to topór o dwóch ostrzach umieszczonych symetrycznie po obu stronach trzonka. Był narzędziem pracy cieśli, orężem przeciwników Greków u Homera. Początkowo zapewne jako szlifowany topór kamienny był atrybutem tytanidy Rei, bogów olimpijskich, przede wszystkim Zeusa Owocodawcy (Karpódotes). Wcześniej odgrywał dużą rolę na Krecie okresu kultury minojskiej; być może sierpowato wygięte ostrza symbolizowały księżyc, a także obosieczność każdej władzy. Wizerunek topora dwustronnego ryto, być może dla podkreślenia boskiej opieki nad budowlami, na kamiennych pałacach dawnej Krety. Labrys pochodził zapewne z Azji Mniejszej, często ukazywany był w dłoniach Amazonek. Nowsza literatura feministyczna wiąże labrys z fazami księżyca i z matriarchatem. Topór dwustronny służył w późniejszych czasach do uboju zwierząt ofiarnych, w starożytnym Rzymie był atrybutem Jowisza jako opiekuna żołnierzy (Jupiter Dolichenus). Etruskiego demona śmierci Charona również ukazywano z labrysem, nieco przypominającym młot. Maczugi obrzędowe zachodnioafrykańskiego plemienia Joruba, noszone podczas rytualnych tańców ku czci boga piorunów Szango, przypominają kształtem topory dwustronne znane ze wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Podobnie jest w przypadku oxé, drewnianego topora boga błyskawic i piorunów Xangô używanego w obrzędach Murzynów brazylijskich, co świadczy o tym, że kultura Jorubów przetrwała, choć w zmienionej postaci, w Nowym Świecie (E. Kasper 1988).

Galo-rzymski toporek wotywny z brązu, wys. 7,7 cm, Martigny (Szwajcaria)

Topór rytualny, Dahomej (Afryka Zachodnia), XIX.
Topór podwójny na głowie byka (bukranion), Mykeny (Grecja)
Topór podwójny jako atrybut boga gromu Szango, Joruba (Nigeria)

Wulkan (Hefajstos) rozłupuje toporem głowę Jowisza (Zeusa), pomagając w narodzinach Ateny, emblemat alchemiczny, M. Maier, Atlanta. 1618

Biedermann Hans - Leksykon symboli - Muza S. A. - 2001

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz